Çfarë u mungon burrave në Shqipëri: Shqipëria përballë botës
Studimet dhe burimet që përdorëm janë renditur në fund. Rregullat redaksionale
Ushqyerja e çdo vendi lë boshllëqet e veta. Një studim global i vitit 2024 vlerësoi, vend pas vendi, sa burra nuk marrin mjaftueshëm nga ushqimi 15 vitamina dhe minerale. Ja ku janë burrat në Shqipëri, si krahasohemi me fqinjët dhe me vendet ku jetojnë shumë shqiptarë, dhe çfarë të hani.
Vlerësimet e modelit nga një studim global i vitit 2024 (Passarelli et al., Lancet Global Health) vendosin hekurin, magnezin dhe zinkun në krye të mungesave të burrave në Shqipëri. Shifra e hekurit për burrat është sinjal i dobët, kështu që magnezi dhe zinku (rreth 47% secili) janë ato që vlen t’i ndiqni. Në shumicën e lëndëve të tjera Shqipëria del më mirë se fqinjët: për vitaminën E rreth 25%, kundrejt 81% në Greqi dhe 98% në Itali. Krahasuar brenda të njëjtit vend dhe grupmoshë, burrat më shpesh se pjesa tjetër e popullsisë nuk merrnin mjaftueshëm magnez, zink, vitamina C, A dhe B6, tiaminë dhe niacinë. Këto janë vlerësime vetëm nga ushqimi, më mirë të lexohen si renditje sesa si përqindje të sakta.
Përmbajtja
- Burrat në Shqipëri: ku sheh modeli boshllëqe
- Si krahasohemi me botën
- Lëndët ushqyese që burrave u mungojnë më shpesh
- Kontroll: çfarë mati anketa kombëtare e Japonisë
- Lexojini shifrat me kujdes
- Pse ushqyerja e sotme nuk mjafton
- Çfarë të hani
- Nëse doni të kontrolloni vaktet e përditshme
- Kur të shkoni te mjeku
- Pyetje të shpeshta
- Burimet
- Lexoni më tej
Burrat në Shqipëri: ku sheh modeli boshllëqe
- Metoda
- Nga të dhënat e ushqyerjes së vitit 2018 vlerëson shpërndarjen e marrjes në çdo vend, pastaj pjesën e njerëzve nën nevojat ndërkombëtare. Për shumë vende forma e shpërndarjes merret hua nga një vend i ngjashëm
- Rezultati
- Në botë, për jodin, vitaminën E, kalciumin dhe hekurin u vlerësua se nuk mjaftojnë për më shumë se 6 në 10 njerëz
- Kufizimi
- Vetëm ushqimi: ushqimet e pasuruara dhe suplementet nuk përfshihen, prandaj mund të ndryshojë nga anketat kombëtare
Nga të dhënat e publikuara të studimit, ja pjesa e vlerësuar e burrave mbi 20 vjeç që nuk marrin mjaftueshëm, në Shqipëri dhe në tre vende me lidhje të ngushta me ne, për lëndët ushqyese që janë lart të paktën në njërin prej tyre.
| Lënda ushqyese | Shqipëria | Maqedonia e Veriut | Greqia | Italia |
|---|---|---|---|---|
| Hekuri (sinjal i dobët te burrat) | 66% | 61% | 53% | 37% |
| Magnezi | 47% | 39% | 42% | 62% |
| Zinku | 47% | 84% | 19% | 30% |
| Vitamina E | 25% | 74% | 81% | 98% |
| Vitamina C | 29% | 13% | 61% | 58% |
| Folati | 35% | 28% | 33% | 90% |
| Kalciumi | 21% | 27% | 21% | 34% |
Vlerësime modeli për vitin 2018 nga Passarelli et al. (2024), burra mbi 20 vjeç, grupmoshat të peshuara sipas popullsisë. Me të trasha: tre të parat e çdo vendi (pa jodin, selenin dhe vitaminën D; shihni “Lexojini shifrat me kujdes”).
- Hekuri del i pari, por me rezervë. Modeli i vendos nevojat e burrave për hekur shumë lart, prandaj kjo shifër është më pak e besueshme.
- Magnezi dhe zinku: afër gjysmës së burrave. Të dyja vijnë kryesisht nga bishtajoret, arrat, farat, drithërat integrale dhe, për zinkun, mishi.
- Vitamina A dhe E janë pika të forta. Për vitaminën A, Shqipëria ka shifrën më të ulët nga 70 vendet që nxorëm nga të dhënat, dhe për vitaminën E është nga më të ulëtat. Vaji i ullirit, perimet dhe produktet e qumështit në tryezën tonë ndoshta ndihmojnë, megjithëse modeli nuk i shpjegon shkaqet.
Si krahasohemi me botën
Tre mungesat kryesore te burrat mbi 20 vjeç, nga të njëjtat vlerësime modeli:
| Vendi | Tre mungesat kryesore (nga më e larta) |
|---|---|
| Shqipëria | Hekur, magnez, zink |
| Maqedonia e Veriut | Zink, vitaminë E, hekur |
| Greqia | Vitaminë E, vitaminë C, hekur |
| Italia | Vitaminë E, folat, magnez |
| Serbia | Zink, vitaminë E, magnez |
| Turqia | Vitaminë E, zink, hekur |
| Gjermania | Folat, hekur, vitaminë E |
| Mbretëria e Bashkuar | Vitaminë E, vitaminë A, hekur |
| Shtetet e Bashkuara | Vitaminë E, vitaminë C, magnez |
| Japonia | Vitaminë B6, magnez, zink |
Të dhënat e publikuara nga Passarelli et al. (2024), vlerësime për 2018, burra 20+, të peshuara sipas popullsisë. Pa jodin, selenin dhe vitaminën D.
- Vitamina E është në tre të parat në pothuajse të gjitha vendet e tabelës, por jo në Shqipëri dhe Japoni.
- Magnezi del në tre të parat në Shqipëri, Itali, Serbi, SHBA dhe Japoni. Pra është një boshllëk i zakonshëm edhe në vende të pasura.
- Për shqiptarët në Itali, Greqi, Gjermani ose Mbretërinë e Bashkuar, ushqyerja e atjeshme ka boshllëqe të tjera, sidomos vitaminën E. Nëse jetoni atje, vlen ta shikoni edhe atë.
Lëndët ushqyese që burrave u mungojnë më shpesh
Studimi krahasoi edhe gjinitë. Krahasuar brenda të njëjtit vend dhe grupmoshë, burrat më shpesh se pjesa tjetër e popullsisë nuk merrnin mjaftueshëm shtatë lëndë ushqyese:
- Magnez
- Zink
- Vitaminë C
- Vitaminë A
- Vitaminë B6
- Tiaminë (vitamina B1)
- Niacinë (vitamina B3)
Në botë, për rreth 49% të burrave të rritur u vlerësua se nuk marrin mjaftueshëm magnez, kundrejt 29% të pjesës tjetër të popullsisë së rritur, dhe për zinkun 56% kundrejt 45%. Modeli nuk shpjegon pse, por magnezi dhe zinku janë pikërisht dy nga tre të parat tona, prandaj vlen t’i keni parasysh kur shikoni vaktet tuaja.
Kontroll: çfarë mati anketa kombëtare e Japonisë
Modeli mund të kontrollohet me vende që e matin marrjen drejtpërdrejt dhe në detaje, si Japonia. Anketa Kombëtare e Shëndetit dhe Ushqyerjes së Japonisë 2019, krahasuar me rekomandimet japoneze 2025 për burrat:
| Lënda ushqyese | Burra 20+, mesatarja | Rekomandimi japonez dhe diferenca |
|---|---|---|
| Kalciumi | rreth 500 mg | 750–800 mg rreth 250–300 mg më pak |
| Magnezi | 270 mg | 330–380 mg rreth 60–110 mg më pak |
| Vitamina D | 7,9 µg | 9,0 µg (marrje e mjaftueshme) rreth 1 µg më pak |
| Zinku | 9,2 mg | 9,0–9,5 mg mesatarisht në nivel |
| Hekuri | 8,3 mg | 6,5–7,5 mg mesatarisht arrihet |
Në ditë. Rekomandimet japoneze ndryshojnë sipas moshës dhe nuk janë të njëjta me vlerat evropiane ose amerikane.
Anketa përputhet me modelin për magnezin. Por zinkun e burrave japonezë e vendos në nivelin e rekomanduar, ndërsa modeli vlerëson 95% mungesë: të dhënat e ushqyerjes pas modelit tregojnë marrje shumë më të ulët se anketa japoneze. Prandaj shifrat shumë të larta të modelit për Japoninë për magnezin, zinkun dhe vitaminën B6 ndoshta janë të fryra. I njëjti lloj diference mund të ekzistojë për çdo vend, përfshirë Shqipërinë, dhe kjo është arsyeja pse renditjet janë më të dobishme se shifrat e sakta.
Lexojini shifrat me kujdes
Shifrat për vendet janë vlerësime modeli të bazuara vetëm te ushqimi. Ushqimet e pasuruara (si kripa e joduar ose mielli dhe qumështi i pasuruar) dhe suplementet nuk përfshihen, prandaj vendet ku këto janë të zakonshme duken më keq se ç’janë. Pjesë të llogaritjes marrin hua të dhëna nga vende të ngjashme, dhe rezultatet mund të ndryshojnë nga anketat kombëtare, siç tregon Japonia. Lexojini si “cilat lëndë ushqyese janë lart në një vend” dhe “cili vend është më lart”, jo si përqindje të sakta. Jodin dhe selenin i lamë jashtë sepse të dhënat e publikuara nuk përputhen me totalet e vetë studimit, dhe vitaminën D sepse modeli nuk merr parasysh atë që lëkura prodhon në diell. Nevojat për hekur te burrat në model janë vendosur lart, prandaj hekurin te burrat trajtojeni si sinjal të dobët.
Pse ushqyerja e sotme nuk mjafton
Magnezi dhe zinku vijnë kryesisht nga ushqime që shtyhen mënjanë nga buka e bardhë, brumërat dhe ushqimi i shpejtë:
- Magnezi: fara, arra, fasule, zarzavate me gjethe dhe drithëra integrale. Rafinimi heq pjesën më të madhe nga drithërat: në tabelat japoneze, orizi integral i gatuar ka rreth 7 herë më shumë magnez se ai i bardhë.
- Zinku: mish viçi e qengji, pulë, vezë, djathë, fasule, thjerrëza dhe fara kungulli. Edhe këtu, mielli i bardhë ka humbur një pjesë të madhe.
Më shumë për magnezin te mungesa e magnezit te burrat, dhe për diellin e peshkun te mungesa e vitaminës D te burrat.
Çfarë të hani
Burime të lehta për secilën, të gjitha në treg ose në market:
- Magnezi: fara kungulli (rreth 156 mg për 28 g), bajame (rreth 80 mg për 28 g), spinaq (rreth 78 mg për gjysmë filxhani të zier), fasule (rreth 60 mg për gjysmë filxhani) dhe bukë integrale ose misri.
- Zinku: mish viçi, qengji e pule, vezë, djathë, fasule, thjerrëza dhe fara kungulli.
- Hekuri: mish i kuq, mëlçi, fasule dhe thjerrëza, me perime të pasura me vitaminë C si speca dhe domate në të njëjtin vakt.
- Vitamina D: peshk i yndyrshëm si sardele, skumbri, koran ose salmon (rreth 14 µg për 85 g salmon, pothuajse rekomandimi amerikan prej 15 µg).
Një pjatë fasule ose thjerrëza disa herë në javë dhe një grusht arra ose fara në ditë mbulojnë disa prej tyre njëherësh. Për ushqimet e lidhura me ereksionin në kërkime, shihni ushqimi dhe funksioni erektil.
Nëse doni të kontrolloni vaktet e përditshme
Mesataret kombëtare nuk ju tregojnë se çfarë i mungon ushqyerjes suaj; këtë e tregon vetëm një regjistrim. Mbledhja e çdo vakti është e lodhshme, prandaj fotografimi i vakteve dhe shikimi i modelit gjatë një deri dy javëve mbahet më lehtë.
Vlerësimet nga një foto janë të përafërta, jo sasi të sakta.
Kur të shkoni te mjeku
Ndryshimi i ushqyerjes është për burrat që ndihen mirë. Shkoni te mjeku, në vend që të provoni së pari me ushqim ose suplemente, nëse:
- lodhja ose oreksi i dobët zgjasin më shumë se 2 javë, ose humbni peshë pa dashur: pas kësaj mund të ketë diçka tjetër nga ushqyerja.
- keni palpitacione ose mungesë frymëmarrjeje, ose ju thonë se jeni i zbehtë: një analizë gjaku mund të kontrollojë për anemi.
- dhimbja e kockave ose e shpinës nuk kalon, ose keni thyer një kockë nga një rrëzim i lehtë.
- merrni suplement dhe keni të përzier, diarre ose etje të vazhdueshme: ndaleni dhe shkoni te mjeku.
- keni gjak në urinë, dhimbje gjatë urinimit, ethe, ose ereksioni papritur u bë më i vështirë: shkoni te një urolog ose te mjeku i familjes.
Pyetje të shpeshta
Çfarë u mungon më shpesh burrave në Shqipëri?
Sipas vlerësimeve të modelit nga një studim global i vitit 2024, në krye për burrat në Shqipëri janë hekuri, magnezi dhe zinku. Shifra e hekurit për burrat është sinjal i dobët, kështu që në praktikë magnezi dhe zinku janë ato që vlen t’i ndiqni. Këto janë vlerësime vetëm nga ushqimi, jo matje.
A ushqehemi më mirë apo më keq se fqinjët?
Në shumicën e lëndëve ushqyese, vlerësimet për burrat në Shqipëri janë më të ulëta se te fqinjët. Për vitaminën E, vetëm rreth 1 në 4 burra vlerësohet të mos marrë mjaftueshëm, kundrejt rreth 8 në 10 në Greqi dhe pothuajse të gjithë në Itali. Për vitaminën A, Shqipëria ka shifrën më të ulët nga 70 vendet që shqyrtuam. Megjithatë, magnezi dhe zinku mbeten afër gjysmës së burrave.
A do të thotë kjo se gjysma e burrave në Shqipëri kanë mungesë magnezi?
Jo. Është vlerësim modeli se sa burra marrin nga ushqimi më pak se nevoja mesatare, pa suplemente dhe ushqime të pasuruara. Nuk është matur në gjak dhe nuk do të thotë sëmundje. Lexojeni si renditje: magnezi dhe zinku janë më lart në listë te ne se shumica e lëndëve të tjera ushqyese.
A i mbulon të gjitha një multivitaminë?
Mund të mbushë disa boshllëqe, por disa lëndë ushqyese kanë kufi të sipërm, dhe duke kombinuar produkte mund ta kaloni pa e kuptuar. Shikoni së pari se cilat lëndë ushqyese i mungojnë ushqyerjes suaj dhe, nëse përdorni suplement, kontrolloni sasitë. Nëse keni sëmundje të veshkave ose merrni barna, pyesni mjekun ose farmacistin.
Burimet
- Passarelli S, Free CM, Shepon A, Beal T, Batis C, Golden CD. Global estimation of dietary micronutrient inadequacies: a modelling analysis. Lancet Glob Health. 2024;12(10):e1590-e1599. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39218000/
- Passarelli S, et al. Vlerësimet sipas vendit, moshës dhe gjinisë (2018) nga studimi i mësipërm: depoja e të dhënave e autorëve. github.com/cfree14/global_intake_inadequacies
- Harvard Gazette. Billions worldwide deficient in essential micronutrients. 29 August 2024. news.harvard.edu/gazette/story/2024/08/billions-worldwide-de
- Ministry of Health, Labour and Welfare (Japan). Anketa Kombëtare e Shëndetit dhe Ushqyerjes 2019, pjesa 1, tabela 1-2 (burra, sipas grupmoshave). Në japonisht. www.mhlw.go.jp/content/000711006.pdf
- Health and Longevity Net (Japan Foundation for Aging and Health). Magnezi: roli dhe marrja ditore sipas vlerave japoneze të referencës për marrjen ushqimore (2025). Në japonisht. www.tyojyu.or.jp/net/kenkou-tyoju/eiyouso/mineral-mg.html
- NIH Office of Dietary Supplements. Magnesium: Fact Sheet for Health Professionals. ods.od.nih.gov/factsheets/Magnesium-HealthProfessional/
- NIH Office of Dietary Supplements. Vitamin D: Fact Sheet for Health Professionals. ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminD-HealthProfessional/
